Kısaca
- Reaktif ceza: Reaktif enerjinin aktif enerjiye oranı sınırı aşınca faturaya yansıyan reaktif enerji bedelidir.
- Kimler öder: Mesken, aydınlatma ve tek fazlı aboneler ile bağlantı gücü 9 kW'a kadar olanlar muaftır; diğer üç fazlı iş yeri ve sanayi aboneleri genellikle kapsamdadır.
- Sınırlar: 50 kVA altında endüktif %33, kapasitif %20; 50 kVA ve üzerinde endüktif %20, kapasitif %15.
- Çözüm: Doğru boyutlandırılmış ve bakımı yapılmış kompanzasyon panosu.
Motor, kompresör, trafo, kaynak makinesi ve floresan balastı gibi yükler, iş yapan aktif enerjinin yanında manyetik alan oluşturmak için reaktif enerji de çeker. Bu enerji iş yapmaz ama kabloları, trafoları ve şebekeyi gereksiz yere yükler. Dağıtım şirketi bu yüzden reaktif tüketime bir sınır koyar; sınır aşılırsa fatura reaktif bedelle gelir. Halk arasında buna "reaktif ceza" ya da "kompanzasyon cezası" denir.
Endüktif ve kapasitif reaktif enerji
Endüktif reaktif enerjiyi motorlar, trafolar, bobinler ve balastlar çeker; kompanzasyonu olmayan atölye ve fabrikalarda ceza çoğunlukla buradan gelir. Kapasitif reaktif ise tesis şebekeye fazladan kondansatör gücü verdiğinde oluşur: yük azaldığı hâlde devrede kalan kondansatörler, uzun kablolar, çok sayıda LED sürücü ve bazı UPS'ler buna yol açar. Kapasitif ceza, özellikle gece ve hafta sonu tesis boşken ortaya çıkar.
Kimler reaktif bedel öder?
Mesken ve aydınlatma aboneleri, tek fazlı beslenen aboneler ve bağlantı gücü 9 kW'a kadar olanlar reaktif bedelden muaftır. Bunların dışındaki üç fazlı ticari, sanayi ve tarımsal sulama abonelerinin çoğu kapsamdadır. Aboneliğinizin durumunu faturanızdaki tarife bilgisinden ya da dağıtım şirketinden (Konya'da MEDAŞ) teyit edebilirsiniz.
Reaktif sınırlar kaç?
Sınır, reaktif enerjinin (kVArh) aynı dönemdeki aktif enerjiye (kWh) oranıyla ölçülür:
- Sözleşme gücü 50 kVA altı: endüktif en fazla %33, kapasitif en fazla %20
- Sözleşme gücü 50 kVA ve üzeri: endüktif en fazla %20, kapasitif en fazla %15
Sayaçta endüktif değer genellikle 5.8.0, kapasitif değer 8.8.0 koduyla görünür. Oranlar ve birim fiyat EPDK kararlarıyla belirlenir; değişiklik olursa faturanızdaki değer esas alınır.
Reaktif ceza nasıl hesaplanır?
Hesap üç adımdır:
- Oranı bulun: Endüktif reaktif (kVArh) ÷ aktif tüketim (kWh) × 100. Kapasitif için aynı hesabı kapasitif değerle yapın.
- Sınırla karşılaştırın: Oran sınırın altındaysa ceza yoktur.
- Sınır aşıldıysa: O dönemde ölçülen reaktif enerji, EPDK'nın belirlediği birim fiyatla çarpılarak faturaya yansıtılır.
Örnek: Sözleşme gücü 60 kVA olan bir atölye ayda 10.000 kWh aktif, 2.500 kVArh endüktif enerji çekmiş olsun. Oran %25'tir; 50 kVA üzeri için sınır %20 olduğu için reaktif bedel çıkar. Aynı tüketim 40 kVA'lık bir abonede olsaydı sınır %33 olacağından ceza gelmezdi.
Kompanzasyon olduğu hâlde ceza neden gelir?
Sahada en sık karşılaştığımız nedenler:
- Kapasite kaybetmiş kondansatörler: Zamanla ve ısıyla değer kaybederler; pano çalışıyor görünür ama yeterli gücü vermez.
- Yapışmış ya da yanmış kontaktörler: Kademe devreye girmez veya hiç çıkmaz; ikincisi kapasitif cezaya yol açar.
- Yanlış röle ayarı veya akım trafosu bağlantısı: Röle tesisi yanlış okur, yanlış kademeyi açar.
- Tesis büyüdü, pano büyümedi: Yeni makine eklenince mevcut kompanzasyon yetmez.
- Harmonikler: Sürücü, inverter ve kaynak makinesi yoğun tesislerde kondansatörler kısa sürede bozulur; harmonik filtreli sistem gerekebilir.
- GES kurulumu: Güneş üretimi şebekeden çekilen aktif enerjiyi azaltır ama reaktif çekiş aynı kalır; oran yükselir ve daha önce olmayan ceza başlar.
Faturanızda reaktif bedel varsa ne yapmalı?
Son birkaç aylık faturanızı ve kompanzasyon panonuzun fotoğrafını (röle ekranı dahil) WhatsApp'tan gönderin. Faturadan cezanın endüktif mi kapasitif mi olduğunu, yaklaşık ne kadar kompanzasyon gücü gerektiğini çıkarıyoruz. Konya merkezde (Selçuklu, Meram, Karatay) yerinde ölçüm yapıp yalnızca gereken kademeyi değiştiriyor ya da tesise uygun yeni pano kuruyoruz. Ayrıntılar için kompanzasyon sayfamıza bakabilirsiniz.