Kısaca
- Tanım: 50 Hz'in katı frekanslardaki bozucu akım ve gerilimler (3. harmonik 150 Hz, 5. harmonik 250 Hz)
- Kaynak: Motor sürücüleri, UPS, LED sürücüleri, bilgisayarlar, inverterler, şarj cihazları
- Zarar: Nötr ve trafo ısınması, kondansatör arızası, sebepsiz sigorta atmaları
- Çözüm: Ölçüm, filtreli kompanzasyon, gerekirse aktif harmonik filtresi
Eskiden işletmelerdeki yüklerin çoğu motor, rezistans ve akkor lambaydı. Bunlar akımı şebeke gerilimiyle aynı düzgün dalga şeklinde çeker. Bugün ise sürücüler, LED aydınlatma, UPS'ler ve bilgisayarlar yaygın. Bu cihazlar elektriği daha verimli kullanır ama şebekeyi kirletir. Bu kirliliğin adı harmoniktir.
Harmonik nedir?
Harmonik, temel frekansın (50 Hz) tam katlarındaki bileşenlerdir. 3. harmonik 150 Hz, 5. harmonik 250 Hz, 7. harmonik 350 Hz'dir. Bu bileşenler ana dalgaya eklendiğinde düzgün sinüs dalgası bozulur. Bozulmanın toplam oranı THD (toplam harmonik bozulma) ile ifade edilir: akım için THDi, gerilim için THDv.
Harmoniği hangi cihazlar üretir?
| Cihaz | Nerede yaygın | Baskın harmonik |
|---|---|---|
| Motor sürücüleri (inverter, VFD) | Fabrika, pompa, fan, asansör | 5. ve 7. |
| UPS ve doğrultucular | Ofis, sunucu odası, hastane | 5. ve 7. |
| LED sürücüleri, bilgisayar, tek fazlı elektronik | Ofis, mağaza, okul | 3. |
| GES inverterleri ve araç şarj cihazları | Çatı GES, otopark | Modele göre |
| Kaynak makineleri, ark ocakları | Atölye, sanayi | Değişken |
Harmoniğin zararları
- Nötr iletkeninin ısınması: Tek fazlı elektronik yüklerin 3. harmonikleri nötrde birbirini götürmez, toplanır. Nötr akımı faz akımını geçebilir, nötr kablosu ısınır.
- Kondansatör arızası: Kondansatörler yüksek frekanslı akımı üzerine çeker, ısınır, şişer. Rezonans oluşursa kısa sürede patlar. Ayrıntısı kondansatör neden patlar yazısında.
- Trafo ve motor ısınması: Ek kayıplar ısıya dönüşür, ekipman ömrü kısalır.
- Sebepsiz sigorta ve röle atmaları: Koruma cihazları bozuk dalga şeklinde beklenmedik davranabilir.
- Hassas cihazlarda arıza: Bozuk gerilim, elektronik kartlarda ve ölçüm cihazlarında sorunlara yol açabilir.
İşletmenizde harmonik olduğunu gösteren belirtiler
- Kompanzasyon kondansatörleri sık sık şişiyor veya güç kaybediyor
- Kompanzasyon panosu var ama reaktif oranlar düzelmiyor
- Nötr bağlantılarında ısınma, kararma
- Trafo veya ana pano normalden fazla ısınıyor
- Görünür bir aşırı yük olmadan sigortalar atıyor
Harmonik nasıl ölçülür?
Harmonik, sıradan bir pens ampermetreyle görülmez. Ana panoya bağlanan bir enerji analizörüyle, tercihen birkaç gün boyunca kayıt alınır. Kayıtta her fazın ve nötrün THDi, THDv değerleri ile hangi harmoniğin baskın olduğu görülür. Çözüm bu tabloya göre seçilir.
Harmonik nasıl azaltılır?
- Filtreli (reaktörlü) kompanzasyon: Kondansatörlerin önüne uygun reaktör konularak rezonans önlenir. Harmonikli iş yerlerinde kompanzasyonun doğru yolu budur.
- Sürücü girişine şok bobini: Motor sürücülerinin ürettiği harmoniği kaynağında azaltır.
- Aktif harmonik filtresi: Harmonik yükü yüksek ve değişken olan tesislerde harmonikleri ölçüp anlık olarak dengeler.
- Nötr kesitinin büyütülmesi: Tek fazlı elektronik yükün yoğun olduğu binalarda nötr iletkeninin ısınmasını önler.
Kompanzasyon ve reaktif ceza tarafı için kompanzasyon hizmetimize bakabilirsiniz.