Kısaca
- Görevi: Yıldırımı yakalamak ve toprağa güvenle iletmek
- Parçaları: Yakalama ucu, iniş iletkeni, topraklama
- Kimlere gerekir: Yüksek ve açıkta kalan yapılar, sanayi tesisleri, akaryakıt ve kalabalık binalar; karar risk değerlendirmesiyle verilir
- Cihazları korumaz: Bunun için panoya parafudr takılır
Konya'da özellikle yaz aylarında yıldırım düşmesine bağlı çatı, baca ve cihaz hasarlarıyla karşılaşıyoruz. Paratoner bu riskin bina tarafını çözer; doğru kurulmuşsa yıldırım akımı binanın içinden değil, kendisi için ayrılmış yoldan toprağa iner.
Paratoner nasıl çalışır?
- Yakalama ucu: Binanın en yüksek noktasına yerleştirilir ve yıldırımı üzerine çeker.
- İniş iletkeni: Yıldırım akımını bina dışından, en kısa ve düz yoldan aşağı taşır.
- Topraklama: Akımı toprağa dağıtır. Paratoner topraklamasının direnci düşük olmalıdır; genelde 10 ohm altı hedeflenir (bkz. topraklama ölçümü).
Bu üç parçadan biri zayıfsa sistem işe yaramaz. En sık gördüğümüz hata, yakalama ucunun takılıp topraklamanın ölçülmemiş olmasıdır.
Aktif ve pasif paratoner
- Pasif (Franklin çubuğu ve Faraday kafesi): Çatıya yerleştirilen çubuklar ve çatıyı çevreleyen iletken ağ ile koruma sağlar. Geniş ve düz çatılarda yaygındır.
- Aktif paratoner: Tek bir yakalama ucuyla daha geniş bir alanı korumayı hedefler. Tek uç ve tek iniş iletkeniyle kurulabildiği için uygulaması daha kolaydır.
Hangisinin seçileceği binanın şekline, yüksekliğine ve korunacak alana göre belirlenir.
Hangi binalara gerekir?
Paratoner ihtiyacı yapının yüksekliği, konumu, kullanım amacı ve içindekilerin değerine göre risk değerlendirmesiyle belirlenir. Genelde şu yapılarda gereklidir:
- Çevresindeki binalardan yüksek veya açık alanda tek başına duran yapılar
- Fabrika, depo ve sanayi tesisleri
- Akaryakıt istasyonları ve yanıcı madde bulunan yerler
- Okul, hastane, AVM gibi kalabalık binalar
- Çatısında GES bulunan yapılar
Paratoner cihazları korur mu?
Hayır. Yakına düşen bir yıldırım, paratoner olsa bile şebeke ve veri hatları üzerinden kısa süreli yüksek gerilim dalgaları oluşturur. Bu dalgalar kombi kartlarını, televizyonları, modemleri, kameraları ve GES inverterlerini yakabilir. Bunları korumak için elektrik panosuna parafudr (aşırı gerilim koruyucu) takılır. Paratoner binayı, parafudr cihazları korur.
Bakım ve ölçüm
Paratoner kurulduktan sonra unutulmamalıdır. Bağlantı noktaları korozyona uğrar, iniş iletkeni çatı tadilatında kopabilir. İş yerlerinde paratoner ve topraklama ölçümü periyodik kontroller kapsamında düzenli olarak yapılır ve raporlanır.